Eén van de vele Ierse legenden wil, dat wie in Blarney Castle de 'Blarney stone' kust, de gave van de welsprekendheid krijgt toebedeeld Emma Donoghue heeft ongetwijfeld deze steen gekust - een zegen voor wie haar wil interviewen. Daarenboven is haar spraakvaardigheid allerminst gespeend van Ierse humor, iets wat ze goddank bewaard heeft nadat ze ruim een decennium geleden naar Canada uitweek. In het na jaar van 2009 bracht deze spraakwaterval een bezoek aan België en Nederland voor de promotie van haar roman 'Landen'.

LESBISCH LABEL

Schrijven zit duidelijk in jouw genen. Toen je negentien was, begon je aan je eerste roman 'Geroerd', en je bent blijkbaar nooit meer gestopt?
Schrijven is mijn lust en leven! Ik heb trouwens niets anders gedaan! Als ik in mijn boeken schrijf over jobs 'in de echte wereld', moet ik te rade gaan bij vrienden want ik heb nooit zo'n job gehad. Correctie: ik was ooit heel kortstondig een kamermeisje in een hotel in New Jersey, maar ik werd ontslagen omdat de verwachtingen van het hotel aangaande 'propere badkamer' van een heel andere aard waren dan de mijne. (Lacht voluit)

Nadat je 'Geroerd' af had, werd je onmiddellijk gelabeld als 'lesbische auteur'. Ervaarde je dat als positief of eerder als een belemmering?
Ik zal me nooit negatief uitlaten over het label 'lesbische auteur'. Als je dat doet, geef je de indruk dat je ook negatief bent over het feit dat je lesbisch bent. Dat zou ik nooit willen! Als lesbienne moet je zo'n gigantisch proces doorlopen, van "Oh nee, ik ben een marginaal" tot "Oké, dus ik ben lesbisch en dat is goed, totaal geen probleem!" Ik zou mijn eigen gemeenschap ook nooit verloochenen! Meer zelfs: toen ik begon als auteur hielp het zeker. Het zorgde ervoor dat ik boven de massa uitstak - het kan nuttig zijn om een zekere identiteit te hebben die je boven de kudde van romanciers verheft. Ik heb prijzen gewonnen die uitsluitend voorbehouden waren aan lesbische auteurs. Dus nee, ik heb er geen bezwaar tegen dat ze me een lesbische auteur noemen, of Ierse auteur, of zelfs Canadese auteur. Het hangt allemaal af van de context. Als ik naar een boekhandel ga, hoop ik me in al die secties terug te vinden! (Glimlacht)

Lesbiennes zoeken misschien ook naar rolmodellen, waaronder lesbische auteurs?
Zeker! Toen ik uit de kast kwam, kende ik geen lesbische dokters, noch lesbische leraressen, maar wel lesbische schrijfsters! Zij waren mijn ankers, mijn houvasten die me naar mijn toekomst hebben geleid - gewoon het gevoel dat hun boeken me gaven, dat er daar ergens een wereld was, een plaats waar je jezelf kon zijn...

'Slammerkin', jouw historische roman gebaseerd op een waargebeurd verhaal over het dienstmeisje Mary Saunders dat de vrouw des huizes vermoordt, had geen lesbische inhoud, maar werd verreweg jouw best verkochte boek.
Ik vind het positief dat zoveel lesbiennes tegenwoordig oerdegelijke fictie schrijven zonder daarin uitgesproken lesbische thema's of personages op te nemen, terwijl er terzelfder tijd zoveel hetero-auteurs zijn die dan weer lesbische thema's opnemen in hun boeken. Meer zelfs: alles wat de verhouding tussen de auteur en haar verhaal compliceert, is positief. Mijn nieuwe roman 'Room', die in 20I0 zal verschijnen, heeft trouwens ook geen lesbisch thema. 'Room' gaat over een jongen die voor het grootste deel van zijn leven samen met zijn moeder gevangen gehouden wordt in een tuinschuurtje. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van de vijfjarige Jack, die zich niet bewust is van een wereld buiten de ruimte waarin hij opgesloten zit. Om hem te beschermen, heeft zijn moeder hem nooit over het bestaan van de buitenwereld verteld.

Jouw recent naar het Nederlands vertaalde roman 'Landen' is een trans-Atlantisch lesbisch liefdesverhaal?
'Landen' gaat volledig over cultuurverschillen. Dit werd ingegeven door het feit dat ik bij toeval verliefd werd op een Canadese vrouw, met wie ik zeven jaar een langeafstandsrelatie had - tot ik naar Canada verhuisde. Die ervaring vond ik heel leerrijk. Ik was al een keer verhuisd van Ierland naar Engeland, maar dat bracht niet zo'n grote cultuurkloof met zich mee. De emigratie naar Noord-Amerika schiep een veel wijdere kloof.

'Landen' is dus erg autobiografisch?
In dat opzicht is het erg autobiografisch. Maar de personages en de omstandigheden zijn verschillend. Mijn partner Chris en ik woonden tijdelijk in hetzelfde land. Het leek dus in niets op een ontmoeting in de luchthaven, zoals bij Jude en Sïle (de hoofdpersonages in 'Landen'). Ik woonde in Cambridge: die stad bulkte van de geweldige vrouwen, en ik had affaires met verschillende onder hen. (Lacht) Toen ik verliefd werd op een Canadese dacht ik eerst "Oh God, waar ben ik mee bezig ... ", maar als je het gevoel hebt dat je voor elkaar gemaakt bent, wat kan je dan doen?!

Dan geef je alles op?
Ik mag mezelf gelukkig prijzen dat ik het soort werk heb dat je overal kan doen, dat ik niet moest opgeven. Ja, ik ben een creature of love, maar ik ben ook een creature of work. Mijn werk is echt belangrijk voor me. Ik weet niet zeker of ik een carrière zou hebben kunnen opgeven om naar Canada te emigreren. Gelukkig heeft mijn emigratie mijn schrijven nooit beïnvloed. Dankzij e-mail kon ik mijn professionele contacten onderhouden. Het was hoogstens een soort van culturele opoffering om zo ver van Ierland te eindigen.

'Die praatjes over 'wereldburgerschap' heb ik nooit geloofd: zei Jude aan de telefoon. 'Natuurlijk hou je van Dublin. Daarom kan ik ook nauwelijks geloven dat je doorzet'
'Het helpt wel dat je het begrijpt: zei Sïle.
'Natuurlijk begrijp ik het. Respect des fonds, weet je nog? Context is alles, en jij scheurt jezelf los van de jouwe. Ik zal me de rest van mijn leven moeten bezighouden met compenseren.' ('Landen: p. 296-297)

Was het een grote opoffering?
Ik woon nu al elf jaar in Canada en - (lacht) - ik heb nog steeds het gevoel dat ik een grootse en nobele daad heb gesteld door mezelf op te offeren en naar Noord- Amerika te verhuizen. Het oudste gebouw in onze stad dateert van rond 1840! Voor mij is dat absoluut géén geschiedenis!

Schuld en boete?
Oh ja hoor! Ik heb Chris gevraagd om samen kinderen te krijgen! Zij zei dat de straf die haar opgelegd werd niet in verhouding stond tot de gepleegde feiten. Maar ik vond dat mijn stap tot emigratie en haar stap naar het ouderschap vergelijkbare ondernemingen waren. Chris heeft haar volle straf uitgezeten! (lacht hartelijk)

MANNEN EN JAREN
«Iedere tomboy die ik ken, heeft een belangrijke man in haar leven.'

Judes complicatie is haar ex-echtgenoot Rizla met wie ze bevriend is, maar af en toe ook nog seks heeft. Waarom riep je een personage als Rizla in het leven?
Ik gaf Jude opzettelijk een erg belangrijke ex-vriend omdat hetero's de indruk hebben dat lesbiennes met rokjes wellicht mannen uit hun verleden in hun leven hebben, terwijl de echte tomboys exclusief lesbisch zijn. In mijn ervaring is echter het tegendeel waar: iedere tomboy die ik ken, of iedere butch, heeft een belangrijke man in haar leven. Zelf heb ik geen ex-vriendjes, maar het leek me leuk om Jude, de jongere tomboy, een belangrijke man in haar leven te geven.

Waarom koos je eigenlijk voor het grote leeftijdsverschil?
In 'Landen' wou ik niet enkel de culturele, maar ook de generatiekloof onder de loep nemen - Síle en Jude verschillen vijftien jaar. In termen van lesbische cultuur is dat een enorm groot cultuurverschil.

Is het verschil tussen de generaties lesbiennes dan zo groot?
Daar ben ik van overtuigd! Síle is bijna veertig, en iedereen van rond die leeftijd creëerde haar lesbische identiteit op basis van boeken en films die een gevoel van herkenning en bevestiging gaven. Ik ontmoet nu mensen die halverwege de twintig zijn, en voor wie het nooit iets bijzonders geweest is: ze hebben relaties gehad met zowel mannen als vrouwen, en ze hebben nooit de vreselijke druk gevoeld om zich als zus of zo te definiëren. Ik vind dat een enorme culturele verschuiving! Het leuke is dat de jongere generatie wel een bepaalde popcultuur waardeert zoals 'The L-Word', maar er niet koortsachtig naar zoekt en het wanhopig consumeert zoals ik mijn eerste 'Rubyfruit Jungle'. We hebben dit alles te danken aan de generatie van activisten met hun slogans die zich voor onze gemeenschap inzette! Dankzij hen kan deze enigszins verwende generatie, die vaak niet speciaal met politiek bezig is, bestaan. Ze hebben de duur bevochten vrijheid gewoon geërfd. Ik vind deze evolutie wel spannend.

EMIGRATIE EN INTEGRATIE

Síle had in haar jonge jaren een penvriendin die in de buurt van Antwerpen woont. Waarom net een penvriendin uit België?
Oh, ik heb een zus die al ruim twintig jaar in Brussel woont, en ikzelf kwam naar Brussel als au pair- mijn andere 'echte job': daar werd ik niét ontslagen! (Schatert) Het was mijn bedoeling Frans te leren, maar ik moest me over een eenjarige ontfermen, en daar heb ik helemaal geen Frans van geleerd. In feite was het gewoon een 'chocoladezomer '. Mijn zoontje Finn is trouwens geobsedeerd door de stripalbums van Kuifje. Hij realiseert zich nog niet dat hij een gepassioneerde verhouding heeft met de Belgische cultuur, maar dat komt nog wel! (lacht)

Síle is half Indisch, half Iers? Waarom?
Toen ik aan het boek begon, was mijn eerste beslissing dat het Ierse personage geen typisch Ierse trekken zoals ik zelf zou hebben: bruin tot rood haar, blauwe ogen en een bleke huid. (Glimlacht) Síle behoort immers tot het nieuwe, multiculturele Ierland! Vreemd genoeg stuurde de ontwerper die de cover voor de Amerikaanse en Canadese edities van 'Landen' ontwierp een eerste proefdruk met twee lieflijke blanke handen. Dus schreef ik terug en vroeg: "Heb je het boek gelezen? Heb je iets van een interraciale verhouding gemerkt?!" Hun antwoord: "Oooh ja, er moet er eentje donkerder zijn dan de andere!" Dat was niet eens bij dat groepje blanke mensen in de uitgeverij opgekomen. En dát is volgens mij een perfecte illustratie van hoe racisme werkt: ze lezen het boek, ze zeggen "ach, hoe mooi!", dan denken ze aan een prentje met handjes, en welke kleur hebben de handjes? Ah, déze kleur! (Strekt haar handen uit) Zelfs na mijn opmerking bleef de tweede hand vrij bleek. Ik heb nog moeten aandringen om ze tot de huidige mate van kleurverschil te laten komen.
En er zit trouwens nog een verraderlijk addertje onder het gras bij fictie: als je het niet expliciet zegt, denken de lezers meteen dat je personages blank zijn. Je moet het dus echt wel uitspellen, maar je wil dat uiteraard niet meteen op de eerste pagina doen. (Zet dramatische stem op) "Een zwarte vrouw kwam de kamer binnen .. " Op die manier zet je een vreselijk spotlicht op dat personage; net alsof de huidskleur het enige is dat er over te zeggen valt. Je moet dus steeds de juiste balans vinden: af en toe ras of etnische achtergrond vermelden zodat de lezers een juist beeld krijgen, maar er natuurlijk niet op groteske wijze de aandacht op vestigen.

De emigratieprocedure voor Síle bestaat uit een grote hoop papierwerk. Hoe verliep dat voor jou?
Ik diende een aanvraag in om naar Canada te verhuizen in 1998. Om hiervoor in aanmerking te komen, had je een 'humanitaire uitzondering op de regels op basis van een gelijkgeslachtelijke de facto samenlevingsvorm als gehuwden'. Dus moest je brieven schrijven die bewezen dat jouw relatie hetzelfde was als een huwelijk. Je moest een brief schrijven in de aard van "Als het mij niet toegelaten wordt te emigreren, zullen mijn geliefde en ik lijden zoals een man en een vrouw zouden lijden"! En je moest ondersteunende brieven van familie en vrienden bijeenkrijgen. Dat deed me toch wel even nadenken, want ze schreven dingen als "Emma en Chris hebben een perfecte relatie; ik heb ze nog nooit weten ruziemaken"! Het leek alsof de ruzie gewoon op uitbarsten stond! (Lacht) We moesten testamenten schrijven in elkaars voordeel en gemeenschappelijke bankrekeningen hebben - dat soort dingen allemaal. Enkele jaren nadat ik geëmigreerd was, werden de wetten vereenvoudigd! Het enige dat je toen nog moest doen, was zeggen: "Ik heb een lesbische relatie" ... !

De beproevingen die Síle en Jude moeten doorstaan, doen de lezer soms bijna medelijden krijgen met hen.
Wel, ik wist dat ze er niet aan zouden sterven. (Lacht) In mijn historische romans worden mijn personages geconfronteerd met vreselijke zaken als executies. Dit koppeltje heeft het dus nog niet zo slecht in hun comfortabel, moderne leven. Ik vond dat ik de duimschroeven wel eens mocht aandraaien af en toe. Ik was me er van bewust dat ik een liefdesverhaal aan het schrijven was, en ik wilde niet dat het een te suikerzoet verhaaltje werd. Mijn hoofdpersonages mochten nu en dan eens iets hebben om hun tanden op stuk te bijten. Ik wilde aantonen hoe gecompliceerd het leven kan zijn als je het wil delen met iemand. Ja, het kan natuurlijk een hele hoop liefde en passie en plezier meebrengen, maar tegelijk maakt het het leven vaak onnoemelijk gecompliceerd.

In 'Geroerd' maken we kennis met Jael, een vrouw die allergisch is voor labels. Als ze gevraagd wordt hoe zij haar seksuele identiteit beschouwt, stelt ze dat "haar libido meer weg heeft van een kompasnaald die alle kanten op zwenkt, maar de laatste tijd op vrouwen blijven steken is." Zou het kunnen dat we dezelfde Jael terug ontmoeten in 'Landen'?
Ik bracht haar terug van 'Geroerd', waarin ze een zeer disfunctionele lesbo speelt. Ik wilde zien wat er van haar geworden was in een onherkenbaar veranderd Dublin. Ik ging er van uit dat Jael in de eerste plaats financieel welstellend zou zijn, en in de tweede plaats getrouwd zou zijn met een man. Ondanks die veranderingen blijft Jael echter fundamenteel nog steeds hetzelfde personage. Het was voor mij een onderdeel van het opzet van het boek: onderzoeken hoe je verhoudingen en loyaliteiten veranderen als je de omgeving en de sociale setting wijzigt.

Je behaalde een doctoraat in de letteren met je thesis over 18de-eeuwse Engelse fictie. Eigenlijk had ik je dus met Doctor Donoghue moeten aanspreken?
Dat is juist! Maar ik gebruik die titel alleen als ik een vlucht boek omdat je dan wel eens een gratis upgrade naar eerste klas krijgt! (Schatert)

We wensen je in ieder geval een veilige terugreis naar Canada in eerste klas!

Door: Hilde Jacobs